Technically...

Cũng là chuyện tin trên báo chí. Cách đây ít lâu chính quyền Mỹ đứng trước nguy cơ tạm ngưng hoạt động – shut down technically - nếu không thông qua được vấn đề ngân quỹ. Một tờ báo ngày của mình lên tin, viết “Nhà Trắng đóng cửa “kĩ thuật””, một tờ báo khác đề “chính thức đóng cửa”. Thật ra từ technically ở đây không liên quan gì đến chuyện kĩ thuật – nghĩa đen thui lui, mà đơn giản là đóng cửa thực sự, chính xác ngưng hoạt động. Đây là một nghĩa khác của từ technically ngoài nghĩa liên quan về mặt kĩ thuật, như trong cách nói: “Technically a criminal, but he felt he was just a victim ” – Rõ ràng đã phạm tội, nhưng hắn thấy mình chỉ là một nạn nhân”. Vì vậy phần biên tập tin của tờ báo thứ hai tự nhiên hơn. Có lẽ tờ thứ nhất để “kĩ thuật” trong ngoặc kép với hàm ý nghĩa bóng, nhưng tôi vẫn thấy tiếng Việt mình khó liên hệ nghĩa bóng của từ này, vì vậy mà mẩu tin thành ra có phần khó hiểu.

Có hai điểm khá thú vị khi chuyển ngữ: một là bạn đừng ngại nếu dùng một từ tiếng Việt nghe dường như cách xa cả mấy đời với nghĩa của từ gốc, vấn đề là nghĩa của cả câu, hoặc cả bài có được chuyển tải trọn vẹn hay không; và hai là nghĩa bóng của một từ tiếng Anh không phải bao giờ cũng gần gũi với người Việt mình (dù để trong ngoặc kép). 

Copy

Tiếng Việt mình vốn vay mượn cũng kha khá tiếng Hán, tiếng Pháp, và cả tiếng Anh. Chuyện vay mượn này xảy ra ở hầu hết các ngôn ngữ chứ không riêng gì tiếng Việt, làm cho vốn từ vựng phong phú hơn, thú vị hơn. Nhưng nó còn là con dao hai lưỡi (may mà cái lưỡi thứ hai ít bén hơn), dễ khiến ta bám quá chặt vào một nghĩa nhất định của từ được vay mượn. Copy là một ví dụ điển hình (không điển hình sao được khi từ này còn được đọc trại ra thành cọp dê!). Khổ nỗi, copy – danh từ, trong tiếng Anh không chỉ có nghĩa bản sao (sao chép theo một bản gốc), mà còn có nghĩa bản (các bản in/phát hành của sách, báo, băng đĩa, v.v…). Tôi nhớ có lần đọc trên báo tin về một cuốn sách ảnh hiếm có được bán với giá kỉ lục ở nhà Sotheby’s, trong đó mô tả tình trạng của cuốn sách và gọi đó là một “bản sao” làm tôi thắc mắc tự hỏi làm thế nào một bản sao lại có cái vinh dự được đem bán đấu giá ở nhà Sotheby’s, và đạt một giá cao kỉ lục. Tôi hi vọng người biên tập bản tin này từ các nguồn nước ngoài không hiểu sai nghĩa của từ copy mà chỉ dùng nhầm từ tiếng Việt. Nếu nói là bản in, thay vì bản sao, người đọc sẽ không phải thắc mắc như tôi.

Tôi có hai ví dụ cho bạn đây:

1. He is a perfect copy of his father - Thằng bé giống cha như nột (một bản sao hoàn hảo của cha)

2. I have been scouting for The Wind in the Willows but still couldn’t find it. Oh? I’ve got a copy I can lend you – Tớ tìm mãi cuốn Gió Qua Rặng Liễu mà không được. Ồ thế à? Tớ có một cuốn đây, để tớ cho cậu mượn. (từ copy ở đây không có nghĩa là bản phô-tô của cuốn sách, trừ phi người này nói: I’ve got a photographic copy if you don’t mind).

Every time you go away

Hình: www.en.wikipedia.org

You take a piece of me with you…

Nhân nói chuyện những kẻ đang yêu trong bài viết trước, tôi nhớ lại hai câu này trong bài tình ca bất hủ “Every time you go away” do Paul Young trình bày đã nhiều năm về trước. Thầy dạy môn dịch Anh-Việt của tôi thời đại học, một người gầy lẳng khẳng dáng phong trần vẫn ngồi ở cái quán cóc trước cổng trường, cắm mặt xuống một tờ báo hay giáo trình gì đấy, rất tâm đắc với một phiên bản tiếng Việt (vô tình) của hai câu ấy:

Em đi một nửa hồn tôi mất

(Một nửa hồn kia hóa đợi chờ)

Tôi vẫn nhớ hình ảnh thầy lúc vừa ngẩng mặt lên khỏi tờ báo/giáo trình, khuôn mặt đỏ hồng lên như nắng sớm, tay hất mớ tóc xòa rủ trước mặt (ắt phải khiến bao cô sinh viên “hóa đợi chờ”), cười chào chúng tôi. Phải chăng những người yêu ngôn ngữ cũng giống như nhà văn, nhà thơ, luôn “được” tiếng là ở trên mây, có một tâm hồn cực kỳ nhạy cảm? mà nhờ vậy những kẻ chập chững vào con đường chuyên sâu như chúng tôi mới có thể cảm nhận được cái hay, cái đẹp của ngôn ngữ, dù ra trường rồi có tiếp tục con đường này hay không lại là một câu chuyện khác. 

When in love...

Hình: GAOB

... người ta mặt mày hớn hở, thậm chí trông cứ như kẻ khùng, chẳng giấu ai được. Bạn thì sao?

Do you wear your heart on your sleeve?

Yesterday, This morning, Tomorrow, etc.

Tôi có nói học ngoại ngữ là sự quan sát, bắt chước, không lý giải được theo kiểu toán học 1+1=2, nhưng vẫn hay thắc mắc tại sao người Việt mình hay nói thời gian trước. Kiểu như Hôm qua tớ tìm được đôi giày kiếm lâu lắm rồi; hay Hồi còn bé mẹ vẫn hay đưa tớ đi chơi sở thú. Thôi thì việc này để dành lại cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ. Chỉ biết rằng tiếng Anh vốn ngược lại, từ chỉ thời gian, nếu không với ý định nhấn mạnh, vẫn khiêm tốn nằm ở vị trí cuối câu – I found my dream shoes yesterday; Mom would take me to the zoo when I was still a little girl.

À không, tôi không nói bạn “khoe” như thế này là sai:

This morning I had a big portion of sticky rice!

nhưng đó là bạn đem cách nghĩ của tiếng Việt vào trong tiếng Anh rồi. Tập chỉnh thói quen lại một chút bạn rồi sẽ có thể nói một cách rất tự nhiên:

I had a big portion of sticky rice this morning!

nếu ý bạn muốn khoe đã ăn cả gói xôi bự sáng nay chứ không phải nhấn mạnh việc ăn cả gói xôi bự là vào sáng nay, không phải sáng nào khác. 

Embarassing moments

Những kỉ niệm “quê” nhớ đời ai lại chẳng có. Với tôi là một lần đứng chờ nhỏ bạn trước cổng nhà thờ Tân Định. Vừa thấy cái lưng thả đuôi gà quá quen thuộc, tôi ào đến bịt mắt bạn từ phía sau. “Bạn” quay lại: Một người hoàn toàn xa lạ! Mất mấy giây vừa bất ngờ vừa quê độ, tôi mới cất được tiếng xin lỗi.

Những lúc như thế người Việt mình nói thế nào nhỉ? Chỉ muốn độn thổ. Còn “người Tây”? I just wanted the ground to swallow me. 

... a woman scorned

Vừa rồi nhắc đến chuyện ‘ladies’, vô tình đọc lại câu chuyện về Cleopatra, tôi rất thích câu này:

Hell hath no fury like a woman scorned.

nói về chiến thắng của nàng Octovia trước người chồng cũ bội bạc Antony. Quả là đàn bà dễ có mấy tay! Chớ có dại dột chọc giận họ. 

Câu này được đơn giản hóa từ hai câu trong một tác phẩm cổ (thế kỷ 17-18) của nhà thơ và soạn kịch người Anh William Congreve. Nếu bạn thích trích dẫn văn học (như kiểu mình vẫn trích những câu trong truyện Kiều) thì thêm câu này vào bộ nhớ nhé.